5
Chƣơng 2: NHỮNG ĐỊNH HƢỚNG VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ VĂN HỌC SỬ 36
I. NHỮNG ĐỊNH HƢỚNG TỔ CHỨC CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG CHO HỌC SINH TRONG GIỜ VĂN HỌC SỬ 36
1. Xác định lại vai trò của Thầy trong giờ học VHS tác gia ở nhà
trƣờng THPT 36
2. Trả lại vai trò chủ thể sáng tạo cho mỗi cá thể trò trong giờ học
VHS tác gia ở nhà trƣờng THPT 38
3. Cấu trúc lại cơ chế dạy học bài VHS tác gia ở nhà trƣờng THPT
nhằm tích cực hoá hoạt động của chủ thể- trò 39
4. Tổ chức và xây dựng giờ học VHS tác gia ở nhà trƣờng THPT
thành những “hoạt động dạy học”. 41
5. Xây dựng mô hình giáo án theo hƣớng tích cực hoá hoạt động của
ngƣời học 43
5.1 Bài soạn cũ 43
5.2 Xây dựng mô hình giáo án theo hƣớng tích cực hoá hoạt động
của ngƣời học 44
II. NHỮNG BIỆN PHÁP TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH
TRONG GIỜ VHS (TÁC GIA) Ở NHÀ TRƢỜNG THPT 46
1. Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề 46
2. Tổ chức cho mỗi cá thể- trò giao tiếp đối thoại và tranh luận trên
tinh thần khoa học: “Bình đẳng, dân chủ và tự do” 48
3. Tổ chức cho mỗi cá thể- trò tìm tòi, phát hiện hệ thống lôgic lập
luận 49
4. Nêu vấn đề và tổ chức cho HS trao đổi, thảo luận theo hình thức
hoạt động nhóm 52
5. Cho học sinh tập thuyết trình một đoạn 53
Chƣơng 3: THIẾT KẾ THỂ NGHIỆM CÁC BIỆN PHÁP TÍCH CỰC HOÁ HOẠT
ĐỘNG CỦA HỌC SINH THPT TRONG GIỜ VHS (TÁC GIA) 56
1. Mục đích thể nghiệm 56
2. Nội dung thể nghiệm 56
3. Đối tƣợng thể nghiệm 56
4. Thiết kế bài học thể nghiệm: NGUYỄN TUÂN 57
4.1. Định hƣớng dạy học 57
4.2 Tiến trình dạy học 57
5 Nhận xét, đánh giá và kết quả giờ dạy thể nghiệm 63
Một số vấn đề rút ra sau sau giờ dạy thể nghiệm 64
PHẦN KẾT LUẬN 67
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 70
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1.Tích cực hoá hoạt động người học là vấn đề cốt lõi thuộc mục
tiêu của giáo dục hiện đại
Chúng ta đang sống ở thế kỷ XXI, thế kỷ của những cuộc cách mạng
khoa học kỹ thuật, hội nhập và phát triển. Trƣớc tình hình đó, để hội nhập
đƣợc với xu thế phát triển chung của thế giới, của thời đại, một yêu cầu cấp
bách đang đặt ra đối với nền giáo dục nƣớc ta là: phải không ngừng đổi mới
hiện đại hoá nội dung và phƣơng pháp dạy học.
Nhà trƣờng là nơi giúp cho từng cá nhân, mỗi cá thể, mỗi công dân
thay đổi triệt để quan niệm và phƣơng pháp dạy học phù hợp với yêu cầu của
thời đại ngày nay, thời đại mà mỗi con ngƣời phải năng động, tích cực và
sáng tạo. Muốn học tập năng động, tích cực và sáng tạo thì phải biết cách phát
huy cao độ tiềm năng của bản thân. Vì vậy, Tích cực hoá hoạt động của ngƣời
học là vấn đề cốt lõi thuộc mục tiêu của giáo dục hiện đại.
Nếu chúng ta tiếp cận đƣợc mục đích của giáo dục “đào tạo ra những
con ngƣời tự chủ, năng động, sáng tạo” thì nền giáo dục sẽ tạo ra đƣợc một
nguồn sức mạnh to lớn. Chính vì vậy mục đích cần phải đạt của giáo dục là
tích cực hoá hoạt động nhận thức của ngƣời học.
1.2. Cốt lõi của đổi mới dạy và học hiện nay là tích cực hoá hoạt
động của người học
Vấn đề phát huy tính tích cực học tập của học sinh đã đƣợc đặt ra trong
ngành giáo dục nƣớc ta từ những năm 1960. Cũng ở thời điểm đó, trong các
trƣờng sƣ phạm đã có khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự
đào tạo”. Trong cải cách giáo dục lần hai, năm 1980, phát huy tính tích cực đã
là một trong phƣơng hƣớng cải cách, nhằm đào tạo những con ngƣời lao động
sáng tạo làm chủ đất nƣớc.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
Thế nhƣng, cho đến nay sự chuyển biến về phƣơng pháp dạy học ở
trƣờng phổ thông chƣa đƣợc là bao; phổ biến vẫn là cách dạy thông báo
kiến thức định sẵn, cách học thụ động, sách vở. Tuy rằng trong nhà trƣờng
đã xuất hiện ngày càng nhiều tiết dạy tốt của các giáo viên dạy giỏi, theo
hƣớng tổ chức cho học sinh hoạt động, tự lực chiếm lĩnh tri thức mới
nhƣng tình trạng chung hàng ngày vẫn là “thầy đọc- trò chép” hoặc giảng
xen kẽ vấn đáp tái hiện.
Nếu cứ tiếp tục dạy học thụ động nhƣ thế, giáo dục sẽ không đáp ứng
đƣợc những yêu cầu đổi mới của xã hội. Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại
hoá đất nƣớc, thách thức trƣớc nguy cơ tụt hậu trên con đƣờng của thế kỷ
XXI bằng sự cạnh tranh trí tuệ đang đòi hỏi đổi mới giáo dục, trong đó có sự
đổi mới căn bản về phƣơng pháp dạy và học. Đây không phải là vấn đề của
riêng nƣớc ta mà là vấn đề đang đƣợc quan tâm ở mọi quốc gia trong chiến
lƣợc phát triển nguồn lực con ngƣời phục vụ các mục tiêu kinh tế- xã hội.
Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy và học đã đƣợc xác định trong
nghị quyết Trung ƣơng 4 khoá VII (1/1993), nghị quyết Trung ƣơng 2 khoá
VIII (12/1996), đƣợc thể chế hoá trong Luật Giáo dục (12/1998), đƣợc cụ thể
hoá trong các chỉ thị của Bộ GD & ĐT, đặc biệt chỉ thị số 15 (4/1999).
Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi “phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp
với đặc điểm của từng lớp học, môn học” Có thể nói cốt lõi của đổi mới
dạy và học là hƣớng tới học tập chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học
tập thụ động.
1.3. Các giờ VHS chưa phát huy được tính tích cực hoạt động của học sinh
Trong thực tế giảng dạy môn văn ở nhà trƣờng nói chung và dạy học văn
học sử nói riêng còn nằm trong quĩ đạo của lối dạy học cũ không phát huy
đƣợc năng lực học tập của học sinh. Giảng dạy theo phƣơng pháp thuyết
giảng hay thông báo một chiều chỉ thích ứng với nền nông nghiệp và công
nghiệp cách đây hàng chục thế kỷ, khi tri thức nhân loại còn ít, yêu cầu của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
giáo dục lúc đó chỉ cần những con ngƣời “thừa hành và thừa hành sáng dạ”
chứ không phải là con ngƣời năng động sáng tạo, biết giải quyết vấn đề do
thực tiễn đặt ra, biết tự tìm kiếm việc làm” nhƣ hiện nay. Với các bài văn học
sử, lƣợng kiến thức nhiều, khó và mới nên giáo viên chủ yếu sử dụng phƣơng
pháp thuyết trình. Dạy thuyết trình thì kết quả đánh giá tuỳ thuộc vào khả
năng tái hiện lƣợng kiến thức nhiều hay ít theo lời giảng của giáo viên hay
theo sách giáo khoa, khả năng sáng tạo của học sinh không có cơ hội để phát
triển. Lối dạy này, ảnh hƣởng rất nhiều đến chất lƣợng giảng dạy các giờ văn
học sử.
Đối với các bài văn học sử, làm thế nào để học sinh không thờ ơ với bài
giảng, hứng thú say mê tìm hiểu và phát huy đƣợc tính sáng tạo? Làm thế nào
để rèn luyện năng lực tự nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản cho học sinh?
Vì vậy, những biện pháp tích cực hoá hoạt động của học sinh trong giờ văn
học sử ở nhà trƣờng trung học phổ thông giúp các em hình thành năng lực tự
nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản là việc làm cần thiết, sát thực, đúng với
xu thế đổi mới phƣơng pháp phù hợp với chiến lƣợc “phát huy nội lực của
ngƣời học”, đáp ứng mục tiêu giáo dục, nhƣ nghị quyết II của ban chấp hành
Trung ƣơng khoá VIII đã nghi: “Đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp giáo dục đào
tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tƣ duy sáng tạo của
ngƣời học”
Là giáo viên tham gia trực tiếp công tác giảng dạy môn Ngữ Văn ở nhà
trƣờng trung học phổ thông tôi luôn trăn trở làm thế nào để nâng cao chất
lƣợng và hiệu quả dạy- học các giờ văn học sử? Bởi vậy, việc đề ra những
biện pháp tích cực hoá hoạt động học của học sinh trung học phổ thông
trong giờ văn học sử là một phƣơng thức góp phần đổi mới phƣơng pháp dạy
học nói chung, phƣơng pháp dạy loại bài văn học sử nói riêng. Trên cơ sở
đó, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
4
đồng thời rèn luyện và hình thành ý chí cao đẹp của mỗi con ngƣời trên con
đƣờng lập nghiệp.
2. Lịch sử vấn đề
Vấn đề tổ chức những hoạt động của học sinh đã đƣợc nhiều nhà
nghiên cứu quan tâm ở nhiều góc độ khác nhau. Một số công trình nghiên
cứu trên thế giới cũng nhƣ trong nƣớc đều nhấn mạnh việc thƣờng xuyên
cần thiết phải tổ chức hoạt động tự nghiên cứu cho mọi đối tƣợng ở mọi
cấp học, bậc học.
Ở nƣớc ngoài, trong sách “Học tập hợp lí” do R.Retzke (Đức) chủ biên,
nhóm tác giả đã đề cập đến vấn đề bồi dƣỡng năng lực tự nghiên cứu cho học
sinh mới vào trƣờng. Năm 1984 nhà xuất bản thanh niên giới thiệu cuốn
“Nghiên cứu và học tập nhƣ thế nào” của tác giả HeBơ Smit-man (Đức). Nội
dung cuốn sách đề cập tới nhiều vấn đề về phƣơng pháp Cuốn “Phƣơng pháp
dạy và học hiệu quả” của Carl Rogers – một nhà giáo dục học, tâm lí học
ngƣời Mỹ do Cao Đình Quát dịch. “Phát huy tính tích cực học tập của học
sinh nhƣ thế nào” của I. F. Kharlamốp.
Ở nƣớc ta, tiếp tục những cố gắng cải tiến phƣơng pháp dạy học các
hội nghị chuyên đề liên tiếp đƣợc mở ra từ những năm 60,70 cho đến nay. Bộ
giáo dục cũng nhƣ các nhà khoa học đã đƣa ra nhiều biện pháp nhƣ: “Biến
quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”, “thầy chủ đạo, trò chủ
động”(1970) hoặc “phát huy vai trò chủ thể của học sinh”(1980), “phát huy
tính tích cực của học sinh” Đặc biệt những năm gần đây, chúng ta đã tiến
hành đổi mới phƣơng pháp dạy và học một cách toàn diện và đã thu đƣợc kết
quả đáng kể, góp phần nâng cao chất lƣợng giáo dục. Đã có nhiều công trình
nghiên cứu, các hội thảo và các bài viết bàn về phƣơng pháp dạy và học môn
văn trong nhà trƣờng: Năm 1995, Bộ giáo dục và Đào tạo đã tổ chức Hội thảo
khoa học về vấn đề: “Đổi mới phƣơng pháp dạy học theo hƣớng hoạt động
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
hoá ngƣời học”. Ngay sau Hội thảo có rất nhiều bài viết của các nhà nghiên
cứu, các giáo sƣ đầu ngành về vấn đề Phƣơng pháp giảng dạy văn học nhƣ:
“Vì năng lực tự học sáng tạo của học sinh” của tác giả Nguyễn Nghĩa Dân,
“Khơi dậy và phát huy năng lực sáng tạo của ngƣời học trong giáo dục- đào
tạo (Thái Văn Long) Đồng thời xuất hiện một số cuốn sách nhƣ: Phƣơng
pháp dạy học văn (Phan Trọng Luận), “Mô hình dạy học tích cực, lấy học
sinh làm trung tâm” của Nguyễn Kỳ (và một số ngƣời khác)-Trƣờng Bồi
dƣỡng cán bộ Quản lý GD-ĐT(1986), Đặng Hiển: “Dạy học theo hƣớng phát
triển tƣ duy”, “Phƣơng pháp dạy học tích cực” (Trần Bá Hoành), “Phƣơng
pháp giáo dục tích cực” (Nguyễn Kỳ), Hƣớng dẫn và pháp huy tính chủ động
và sáng tạo của học sinh trong dạy và học bộ môn Văn (Vụ phổ thông), Xã
hội văn học nhà trƣờng(Phan Trọng Luận), Văn học giáo dục thế kỷ XXI
(Phan Trọng Luận) ,Một số vấn đề về phƣơng pháp dạy học văn trong nhà
trƣờng (Nguyễn Huy Quát- Hoàng Hữu Bội), Công nghệ dạy văn (Phạm
Toàn), Học và dạy cách học (Nguyễn Cảnh Toàn), Văn học nhà trƣờng nhận
diện- tiếp cận- đổi mới (Phan Trọng Luận), Tạo ra năng lực tự học sáng tạo
của học sinh Trung học phổ thông (Vũ Quốc Anh)… Những cuốn sách trên là
sản phẩm của nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục có tâm huyết đổi mới phƣơng
pháp. Tuy nhiên, những cuốn sách mới dừng lại ở phần lý thuyết chung cho
mọi môn học hoặc một môn học mà chƣa đi sâu vào các biện pháp, thủ pháp
cụ thể cho từng phân môn, từng kiểu bài.
Đặc biệt các bài văn học sử chiếm vị trí quan trọng trong chƣơng trình
văn học nhà trƣờng, song lại chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Số công trình
nghiên cứu còn ít ỏi và khiêm tốn: “Mấy vấn đề giảng dạy văn học sử ở nhà
trƣờng phổ thông cấp III”, và “Rèn luyện tƣ duy qua giảng dạy văn học” của
Phan Trọng Luận, một chƣơng trong các giáo trình “phƣơng pháp dạy họ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
6
văn” do nhóm tác giả Phan Trọng Luận, Nguyễn Thanh Hùng, Trƣơng Dĩnh
và Trần Thế Phiệt biên soạn.
Nhƣ vậy, “Những biện pháp tích cực hoá hoạt động của học sinh
trong giờ văn học sử ở nhà trƣờng Trung học phổ thông” là vấn đề mới mẻ
và tƣơng đối phức tạp. Đây cũng là vấn đề mà chƣa có công trình nghiên
cứu chuyên sâu.
3. Mục đích nghiên cứu
Thực tế trong giảng dạy và học tập VHS ở nhà trƣờng phổ thông còn
nhiều vƣớng mắc cần tháo gỡ: dung lƣợng kiến thức lớn, thời gian phân phối
chƣa phù hợp, học sinh chƣa thực sự chủ động học tập, phƣơng pháp giảng
dạy của giáo viên đôi khi còn lúng túng chƣa phát huy triệt để tính sáng tạo
của học sinh Vì vậy nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn góp một tiếng nói
trong đổi mới phƣơng pháp dạy học văn nói chung, dạy học văn học sử nói
riêng và hƣớng tới giải quyết các yêu cầu sau: Đề xuất những biện pháp tích
cực hoá hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử, khơi dậy tính năng động
sáng tạo của học sinh, góp phần tăng hiệu quả của giờ dạy học văn.
4. Giả thuyết của luận văn
Đặt vấn đề: Những hình thức hoạt động của học sinh trong giờ văn học
sử ở nhà trƣờng trung học phổ thông là vấn đề mới trong thực tế dạy học văn
trong nhà trƣờng.Nếu luận văn đi đến thành công sẽ góp phần tích cực thay
đổi những thói quen trong dạy và học các bài văn học sử ở nhà trƣờng.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng một số phƣơng pháp nghiên cứu sau:
5.1. Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp đánh giá các tài liệu, các công trình
nghiên cứu có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề đang đƣợc tìm hiểu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
5.2. Phƣơng pháp khảo sát, điều tra thực trạng dạy học bài văn học sử
tác gia ở trƣờng trung học phổ thông nhằm đánh giá chất lƣợng tiếp thu bài
của học sinh, giờ dạy và giáo án của giáo viên.
5.3. Phƣơng pháp so sánh tổng hợp nhằm đƣa ra những kết luận khoa
học, kết luận sƣ phạm. Trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp tích cực hoá hoạt
động của học sinh trong giờ văn học sử.
5.4. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm hiện thực hoá các biện pháp
tích cực hoá hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử tác gia qua thiết kế
giáo án và giờ dạy thực nghiệm nhằm xem xét, xác nhận tính đúng đắn, hợp
lý và khả thi của các biện pháp trong thực tế dạy học ở nhà trƣờng trung học
phổ thông.
6. Giới hạn của đề tài
Những hình thức hoạt động của học sinh trong các bài văn học sử đƣợc
tiến hành ở các bài VHS tác gia trong sách giáo khoa Ngữ Văn (chƣơng trình
chuẩn và chƣơng trình nâng cao) trung học phổ thông.
7. Nhiệm vụ của đề tài
Để đạt đƣợc mục đích đề ra đề tài có các nhiệm vụ nghiên cứu sau:
Nghiên cứu những tiền đề lý luận cần thiết về khả năng nhận thức của
học sinh THPT trong việc chiếm lĩnh những văn bản văn học sử (Văn bản
nghị luận).
Nghiên cứu thực trạng dạy và học văn học sử ở nhà trƣờng trung
học thông.
Đề xuất những biện pháp tích cực hoá hoạt động của học sinh trong
giờ văn học sử ở nhà trƣờng trung học phổ thông.
Thể nghiệm bài học VHS theo hƣớng tự học.
8. Kết cấu của luận văn
Phần mở đầu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
8
Phần nội dung
Phần kết luận
Phần nội dung gồm 3 chƣơng:
Chƣơng I: Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học văn học sử ở nhà trƣờng
trung học phổ thông.
Chƣơng II: Những điều kiện và biện pháp tích cực hoạt động của học sinh.
Chƣơng III: Thiết kế thực nghiệm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG
GIẢNG DẠY, HỌC TẬP BÀI VĂN HỌC SỬ Ở NHÀ
TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
A.CƠ SỞ LÝ LUẬN
1. Tính tích cực và tích cực hoá hoạt động của học sinh là cơ sở để
tổ chức các hoạt động học tập của học sinh THPT
Khác với động vật con ngƣời không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong
tự nhiên mà còn chủ động bằng lao động sáng tạo ra của cải vật chất cần cho
sự phát triển xã, sáng tạo ra nền văn hoá ở mỗi thời đại. Ngày nay, phát triển
tính tích cực là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục nhằm tạo ra
những con ngƣời năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng.
Tính tích cực của con ngƣời đƣợc biểu hiện trong hoạt động “tính tích
cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của con ngƣời hành động”.
Tính tích cực của trẻ biểu hiện trong những hoạt động khác nhau:
học tập, lao động, thể dục thể thao, vui chơi giải trí, trong đó học tập là
hoạt động chủ đạo của lứa tuổi học đƣờng.Tính tích cực học tập là một hiện
tƣợng sƣ phạm biểu hiện ở sự cố gắng cao về nhiều mặt trong hoạt động
học tập của trẻ.
Học tập là một trƣờng hợp riêng của nhận thức, “một sự nhận thức đã
đƣợc làm cho dễ dàng đi, và đƣợc thực hiện dƣới sự chỉ đạo của giáo viên”.
Vì vậy tích cực học tập là thực chất là tính tích cực nhận thức.
Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh đặc trƣng
ở khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững
kiến thức.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét