giáo trình luật kinh tế

VỊ mỈt kinh tÕ, do cã sù ph©n ®Þnh chøc n¨ng qu¶n lý vi m« vµ qu¶n lý vÜ m«
nªn tÝnh chÊt cđa mçi quan hƯ kinh tÕ kh«ng cßn ®ỵc hiĨu lµ sù kÕt hỵp cđa u tè tỉ
chøc kÕ ho¹ch vµ u tè tµi s¶n.
§iỊu ®ã kh«ng cã nghÜa r»ng, c¸c quan hƯ tµi s¶n ngµy nay kh«ng cßn kh¶ n¨ng
chøa ®ùng tÝnh tỉ chøc, kÕ ho¹ch. VÊn ®Ị lµ ë chç, cÇn ph¶i quan niƯm l¹i vỊ kÕ ho¹ch.
Tãm l¹i, dï c¸c nhµ khoa häc tiỊn bèi vµ ®¬ng thêi ®Õn nay vÉn cha thèng nhÊt
víi nhau vỊ diƯn m¹o cđa ngµnh lt kinh tÕ, song tÊt c¶ ®· ®Ịu ph¶i thõa nhËn r»ng, cã
mét lÜnh vùc ph¸p lt, thc hƯ thèng ph¸p lt cđa mçi Qc gia lu«n ®ång thêi
quan t©m hai vÊn ®Ị lín. §ã lµ:
• Sù can thiƯp cđa c«ng qun vµo ®êi sèng kinh tÕ.
• Tù do vµ b×nh ®¼ng cđa chđ thĨ tham gia th¬ng trêng.
III. Ngn Lt Kinh tÕ:
Ngn cđa Lt Kinh tÕ lµ nh÷ng v¨n b¶n ph¸p lt, chøa ®ùng nh÷ng qui ph¹m
ph¸p lt do c¸c c¬ quan Nhµ níc cã thÈm qun ban hµnh. HƯ thèng ph¸p lt níc ta
lµ hƯ thèng ph¸p lt theo trêng ph¸i lt qui ph¹m. V× vËy, c¸c ¸n lƯ kh«ng ®ỵc coi lµ
ngn lt, lµ khu«n mÉu xư sù chung cho c¸c hµnh vi cđa c¸c chđ thĨ ph¸p lt. C¸c
qut ®Þnh hµnh chÝnh, c¸c qut ®Þnh cđa toµ ¸n, cđa träng tµi kinh tÕ kh«ng ph¶i lµ
ngn cđa lt kinh tÕ.
Theo trun thèng, ngn cđa Lt Kinh tÕ ë níc ta bao gåm c¸c v¨n b¶n lt
vµ nh÷ng v¨n b¶n díi lt:
1. HiÕn ph¸p:
2. Lt do Qc héi th«ng qua.
3. NghÞ qut cđa Qc héi vỊ kinh tÕ,
4. Ph¸p lƯnh cđa ban thêng vơ Qc héi (nh Ph¸p lƯnh Thđ tơc gi¶i qut
c¸c vơ ¸n kinh tÕ ). §¸ng lu ý lµ, gi¸ trÞ ph¸p lý cđa ph¸p lƯnh vÉn cßn lµ vÊn ®Ị tranh
ln trong khoa häc ph¸p lý. Ph¸p lƯnh cã gi¸ trÞ ph¸p lý nh mét ®¹o lt hay lµ mét
v¨n b¶n cã gi¸ trÞ ph¸p lý díi lt? VÊn ®Ị cßn ®ỵc tiÕp tơc nghiªn cøu vµ lµm s¸ng tá.
5. NghÞ qut, NghÞ ®Þnh cđa ChÝnh phđ, Qut ®Þnh, ChØ thÞ cđa Thđ tíng
ChÝnh phđ.
6. Th«ng t, Qut ®Þnh, ChØ thÞ cđa c¸c Bé, c¬ quan ngang bé; NghÞ qut
cđa Héi ®ång nh©n d©n vµ c¸c qut ®Þnh cđa ban nh©n d©n cÊp TØnh
IV. Kh¸i niƯm vỊ chđ thĨ kinh doanh vµ ph©n lo¹i doanh nghiƯp:
1. Kh¸i niƯm vỊ chđ thĨ kinh doanh:
LÇn ®Çu tiªn, mét ®Þnh nghÜa vỊ hµnh vi kinh doanh ®ỵc nªu t¹i §iỊu 3 cđa
Lt C«ng ty 1990. §Þnh nghÜa nµy l¹i ®ỵc nh¾c l¹i trong Lt Doanh nghiƯp ngµy
12/6/1999 vµ míi ®©y, trong Kho¶n 2, §iỊu 4, Lt Doanh nghiƯp 2005. Tuy nhiªn,
®Þnh nghÜa vỊ “kinh doanh” trong Lt Doanh nghiƯp mỈc nhiªn ®ỵc ¸p dơng chung
cho c¸c lo¹i chđ thĨ kinh doanh. H¬n thÕ n÷a, vÊn ®Ị ®Ỉt ra lµ, bªn c¹nh kh¸i niƯm kinh
doanh (hµnh vi kinh doanh) cßn cã kh¸i niƯm hµnh vi th¬ng m¹i.
Hµnh vi th¬ng m¹i theo §iỊu 5 cđa Lt th¬ng m¹i cã néi hµm h¹n hĐp h¬n
kh¸i niƯm kinh doanh theo §iỊu 4 cđa Lt Doanh nghiƯp: "kinh doanh lµ viƯc thùc
hiƯn mét, mét sè hay tÊt c¶ c¸c c«ng ®o¹n cđa qu¸ tr×nh ®Çu t, tõ s¶n xt ®Õn tiªu
thơ s¶n phÈm hc cung øng dÞch vơ trªn thÞ trêng nh»m mơc ®Ých sinh lỵi".
Theo ®Þnh nghÜa nµy, mét hµnh vi sÏ ®ỵc coi lµ hµnh vi kinh doanh, theo ®ång
thêi ph¶i ®¸p øng c¸c dÊu hiƯu sau :
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
52
- Thø nhÊt, hµnh vi ®ã ph¶i mang tÝnh chÊt nghỊ nghiƯp.
- Thø hai, hµnh vi ph¶i diƠn ra trªn thÞ trêng.
- Thø ba, hµnh vi cã mơc ®Ých sinh lỵi.
- Thø t, hµnh vi ®ã ph¶i lµ nh÷ng hµnh vi thêng xuyªn.
Nh vËy, nh÷ng chđ thĨ thùc hiƯn trªn thùc tÕ nh÷ng hµnh vi kinh doanh ®ỵc coi
lµ doanh nghiƯp. Chđ thĨ kinh doanh hỵp ph¸p, trªn thùc tÕ, lµ nh÷ng ®¬n vÞ kinh doanh
cã t c¸ch ph¸p nh©n hc kh«ng cã t c¸ch ph¸p nh©n. Nh vËy, cã hay kh«ng cã t c¸ch
ph¸p nh©n kh«ng ph¶i lµ ®iỊu kiƯn tiªn qut ®Ĩ x¸c ®Þnh sù tån t¹i hỵp ph¸p hay b×nh
®¼ng cđa c¸c chđ thĨ kinh doanh. VÊn ®Ị ph¸p nh©n hay thĨ nh©n chØ dÉn ®Õn kÕt cơc
vỊ mỈt ph¸p lý lµ xem xÐt ®Õn chÕ ®é tr¸ch nhiƯm h÷u h¹n hay v« h¹n cđa mét ®¬n vÞ
kinh doanh mµ th«i.
Trong hƯ thèng ph¸p lt hiƯn hµnh vµ khoa häc ph¸p lý, ngêi ta cßn kh¸ quen
biÕt ®Õn mét kh¸i niƯm rÊt quen thc lµ doanh nghiƯp. VËy, doanh nghiƯp lµ g× vµ
chóng cã quan hƯ thÕ nµo víi c¸c ®¬n vÞ kinh doanh víi tÝnh c¸ch lµ c¸c thùc thĨ ph¸p
lý ®ỵc thõa nhËn vµ b¶o vƯ trong th¬ng trêng ?
§iỊu 3 cđa Lt Doanh nghiƯp cã ®Þnh nghÜa r»ng: ”Doanh nghiƯp lµ tỉ chøc
kinh tÕ cã tªn riªng, cã tµi s¶n, cã trơ së giao dÞch ỉn ®Þnh, ®ỵc ®¨ng ký kinh doanh
theo quy ®Þnh cđa ph¸p lt nh»m mơc ®Ých thùc hiƯn c¸c ho¹t ®éng kinh doanh".
2. Ph©n lo¹i doanh nghiƯp:
VỊ lý thut còng nh thùc tiƠn cã thĨ ph©n lo¹i doanh nghiƯp theo nh÷ng dÊu
hiƯu kh¸c nhau. NÕu xÐt tõ dÊu hiƯu së h÷u (tÝnh chÊt së h÷u cđa nh÷ng vèn vµ tµi s¶n
®ỵc sư dơng ®Ĩ thµnh lËp doanh nghiƯp - së h÷u vèn) ngêi ta cã thĨ chia doanh nghiƯp
thµnh:
- Doanh nghiƯp nhµ níc
- Doanh nghiƯp t nh©n
- Doanh nghiƯp tËp thĨ
- Doanh nghiƯp cđa c¸c tỉ chøc chÝnh trÞ - x· héi
NÕu xem xÐt theo dÊu hiƯu vỊ ph¬ng thøc ®Çu t vèn, cã thĨ chia doanh nghiƯp
thµnh:
- Doanh nghiƯp cã vèn ®Çu t trong níc
- Doanh nghiƯp cã vèn ®Çu t níc ngoµi (bao gåm doanh nghiƯp liªn doanh vµ
doanh nghiƯp 100% vèn níc ngoµi).
Hc:
- Doanh nghiƯp mét chđ: lµ doanh nghiƯp do mét chđ ®Çu t vèn ®Ĩ thµnh lËp.
- Doanh nghiƯp nhiỊu chđ: Lµ doanh nghiƯp ®ỵc h×nh thµnh trªn c¬ së liªn kÕt
cđa c¸c thµnh viªn thĨ hiƯn qua viƯc cïng nhau gãp vèn thµnh lËp doanh nghiƯp. Lo¹i
doanh nghiƯp nµy ®ỵc gäi lµ C«ng ty.
Bªn c¹nh ph¬ng thøc ph©n lo¹i doanh nghiƯp nh trªn, ngêi ta cßn ph©n lo¹i
doanh nghiƯp theo tiªu chÝ vỊ kh¶ n¨ng chÞu tr¸ch nhiƯm ®éc lËp vỊ tµi s¶n mµ theo ®ã,
khoa häc ph¸p lý biÕt ®Õn cỈp ph¹m trï ph¸p nh©n vµ thĨ nh©n.
KÕ tiÕp cỈp ph¹m trï ph¸p nh©n - thĨ nh©n, khoa häc ph¸p lý, khi ph©n biƯt c¸c
chđ thĨ kinh doanh, cßn c¨n cø vµo møc ®é cđa viƯc chÞu tr¸ch nhiƯm vỊ tµi s¶n trong
kinh doanh mµ theo ®ã, ngêi ta biÕt ®Õn tr¸ch nhiƯm v« h¹n vµ tr¸ch nhiƯm h÷u h¹n.
Nh ®· tr×nh bÇy trªn ®©y, khoa häc ph¸p lý níc ta trong mét sè n¨m gÇn ®©y ®É
sư dơng cỈp ph¹m trï "tr¸ch nhiƯm v« h¹n" vµ "tr¸ch nhiƯm h÷u h¹n". Tuy nhiªn cho
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
53
®Õn nay, trong thùc tÕ, giíi ph¸p lý vµ giíi kinh doanh cha thùc sù cã sù thÊu hiĨu
thèng nhÊt vµ ®Çy ®đ vỊ hai d¹ng "tr¸ch nhiƯm" nµy.
Bài 2:
ĐỊA VỊ PHÁP LÝ
CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
I/- DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
1. Khái niệm Doanh nghiệp nhà nước (DNNN):
Thuật ngữ Doanh nghiệp nhà nước được sử dụng chính thức trong Nghò
đònh số 388/HĐBT ngày 20/11/1991 ban hành qui chế về thành lập và giải thể
Doanh nghiệp nhà nước (trước đó thường được gọi là Công ty hay Xí nghiệp quốc
doanh). Điều 1, Nghò đònh này nêu: “Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh
doanh do nhà nước thành lập, đầu tư vốn và quản lý với tư cách chủ sở hữu. Doanh
nghiệp nhà nước là pháp nhân kinh tế hoạt động theo pháp luật và bình đẳng trước
pháp luật”.
Năm 1995, Luật Doanh nghiệp nhà nước lần đầu tiên được ra đời, hình
thành khung pháp lý quan trọng trong lónh vực kinh tế nhà nước, đã phát huy hiệu
quả nhất đònh. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển kinh tế nhiều thành phần, hội
nhập kinh tế khu vực và quốc tế, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995 đã thể
hiện những bất cập; cần có một văn bản pháp luật mới, phù hợp thực tế hơn, cho
nên Quốc hội đã sửa đổi, bổ sung và ban hành Luật Doanh nghiệp nhà nước năm
2003.
Tại Điều 1, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003, có hiệu lực ngày 01
tháng 7 năm 2004 đònh nghóa về Doanh nghiệp nhà nước như sau:
Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn
điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty nhà
nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.
Theo nghĩa đó, DNNN do nhà nước thành lập, cho phép thành lập hoặc
công nhận và tổ chức (trực tiếp hoặc gián tiếp) quản lý kinh doanh hoặc hoạt
động công ích nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội do nhà nước giao.
DNNN có tư cách pháp nhân, có các quyền, nghóa vụ dân sự và tự chòu trách
nhiệm về toàn bộ hoạt động sản xuất kinh doanh trong phạm vi số vốn do doanh
nghiệp quản lý.
2. Đặc điểm của Doanh nghiệp nhà nước:
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
54
(1) - DNNN là một tổ chức kinh tế do nhà nước đầu tư vốn (nhà nước đầu tư
vốn với mục đích kinh doanh hoặc kinh doanh có hoạt động công ích). Nhà nước
có thể đầu tư toàn bộ (Công ty nhà nước) hoặc một phần vốn (công ty TNHH,
công ty CP và một số loại hình công ty khác có vốn góp của nhà nước).
(2) - DNNN do nhà nước tổ chức quản lý và hoạt động theo các mục tiêu
KT-XH do nhà nước giao tương ứng với vốn và tài sản giao cho doanh nghiệp. Nhà
nước có quyền đặt ra mục tiêu và thay đổi mục tiêu đó.
Ví dụ: Mục tiêu gồm có mục tiêu kinh doanh (thu lợi nhuận) và mục tiêu
công ích (đáp ứng yêu cầu kinh tế và yêu cầu xã hội) thì nhà nước cũng có thể thay đổi
từ mục tiêu này sang mục tiêu khác.
DNNN là đối tượng quản lý trực tiếp của nhà nước xuất phát từ yếu tố nhà
nước đầu tư vốn:
• Quản lý về: mô hình, cơ cấu Doanh nghiệp, nhiệm vụ, quyền hạn như
Hội đồng quản trò (HĐQT), Chủ tòch HĐQT, Tổng Gíam đốc, Giám đốc, Ban kiểm
soát, thẩm quyền, trình tự thủ tục bổ nhiệm, bãi nhiệm…thực hiện các quyền sở
hữu tài sản.
Ví dụ: Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm, bãi nhiệm, miễn nhiệm, cách chức
Chủ tòch HĐQT, Tổng Gíam đốc, Gíam đốc, Kế toán trưởng, hoặc các thành viên
Ban kiểm soát theo đề nghò của các cơ quan Bộ hoặc Hội đồng quản trò.
(3) - DNNN có tư cách pháp nhân, có quyền quản lý vốn và tài sản do nhà
nước giao.
3. Phân loại Doanh nghiệp nhà nước:
3.1. Dựa vào mục đích hoạt động của Doanh nghiệp nhà nước có hai loại:
- Doanh nghiệp hoạt động kinh doanh (nhằm thu lợi nhuận)
- Doanh nghiệp hoạt động công ích.
3.2. Dựa vào mô hình tổ chức quản lý DNNN được chia thành hai loại:
- Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) có Hội đồng quản trò (HĐQT): có quy
mô lớn thường hoạt động trong các lónh vực quan trọng của nền kinh tế và cơ cấu
tổ chức bộ máy có HĐQT.
- Doanh nghiệp nhà nước không có Hội đồng quản trò: có quy mô tương đối
nhỏ hơn so với loại hình Doanh nghiệp có HĐQT và cơ cấu tổ chức bộ máy không
có HĐQT.
Có thể kể đến các tiêu chí để phân biệt giữa DNNN có HĐQT và DNNN
không có HĐQT như sau:
 Vốn của doanh nghiệp,
 Số lượng người lao động trong doanh nghiệp,
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
55
 Doanh thu hàng năm của doanh nghiệp,
 Các khoản nộp ngân sách hàng năm của doanh nghiệp.
Ví dụ: Một Doanh nghiệp được gọi là lớn (có HĐQT) phải có vốn ít nhất
là 50 tỷ đồng, lao động phải từ 1.500 người trở lên, doanh thu một năm ít nhất là
80 tỷ đồng, các khoản phải nộp ngân sách hàng năm ít nhất từ 7 đến 10 tỷ đồng.
4. đòa vò pháp lý của DNNN:
4.1. Khái niệm: Đòa vò pháp lý của DNNN là tổng hợp các qui phạm pháp
luật quy đònh về việc thành lập, hoạt động, giải thể, phá sản DNNN, quy đònh về
các quyền và nghóa vụ của DNNN, trách nhiệm của DNNN đối với nền kinh tế nước
nhà.
4.2. Các yếu tố quyết đònh đòa vò pháp lý của DNNN:
- DNNN chiếm vò trí chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, DNNN tồn tại
trong những lónh vực quan trọng nhất của nền kinh tế, có thể do tư nhân không đủ
sức đầu tư hoặc do đáp ứng nhu cầu xã hội.
- Cơ chế quản lý DNNN quyết đònh đòa vò pháp lý của DNNN, bởi vì nhà
nước không quản lý DNNN bằng chỉ tiêu pháp lệnh như như thời kỳ kinh tế kế
hoạch hoá tập trung trước đây (trước năm 1986) mà quản lý bằng chính sách pháp
luật, theo quy luật của nền kinh tế thò trường như quy luật cung – cầu, quy luật giá
cả, quy luật cạnh tranh.
Giờ đây, các DNNN có quyền quyết đònh các vấn đề quan trọng của
Doanh nghiệp mình như cầm cố, thế chấp đối với tài sản nhà nước giao để huy
động vốn hoặc sử dụng các biện pháp tài chính cần thiết khác trong kinh doanh
mà không cần xin phép cơ quan chủ quản, ngoại trừ thay đổi các dây chuyền sản
xuất thuộc trường hợp đact biệt quan trọng.
DNNN có quyền quản lý, là người đại diện chứ không phải là chủ sở hữụ
đối với tài sản của Doanh nghiệp.
5. Thành lập và giải thể DNNN:
5.1. Thành lập DNNN: Bao gồm 5 bước sau;
DNNN (Công ty nhà nước) được thành lập mới ở những ngành, lónh vực,
đòa bàn sau đây:
a) Ngµnh, lÜnh vùc cung cÊp s¶n phÈm, dÞch vơ thiÕt u cho x·
héi;
b) Ngµnh, lÜnh vùc øng dơng c«ng nghƯ cao, t¹o ®éng lùc ph¸t
triĨn nhanh cho c¸c ngµnh, lÜnh vùc kh¸c vµ toµn bé nỊn kinh tÕ, ®ßi hái
®Çu t lín;
c) Ngµnh, lÜnh vùc cã lỵi thÕ c¹nh tranh cao;
d) §Þa bµn cã ®iỊu kiƯn kinh tÕ - x· héi ®Ỉc biƯt khã kh¨n mµ c¸c
thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c kh«ng ®Çu t.
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
56
Theo quy đònh, có hai loại thủ tục là xin phép thành lập và đăng ký kinh
doanh.
- Bước 1: Đề nghò thành lập DNNN:
Phải do Thủ trưởng của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đề nghò (Thủ
trưởng của cơ quan sáng lập DNNN) như: Bộ trưởng các Bộ, Thủ trưởng cơ quan
ngang bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tòch UBND cấp tỉnh.
Người đề nghò thành lập DNNN phải căn cứ vào danh mục những ngành
nghề do Thủ tướng Chính phủ ban hành và lập hồ sơ thành lập, gửi đến người có
thẩm quyền quyết đònh thành lập DNNN.
Hồ sơ thành lập DNNN gồm có:
+ Tờ trình đề nghò thành lập công ty (DNNN),
+ Đề án thành lập DNNN (Đề án thành lập phải đầy đủ các yêu cầu:
Danh mục sản phẩm, nhu cầu thò trường, dòch vụ của công ty đòa điểm công ty có
nêu diện tích sử dụng, khả năng cung ứng lao động và các điều kiện cần thiết
khác, dự kiến tổng vốn đầu tư, luận chứng khả thi về hiệu quả kinh tế - xã hội,
báo cáo đánh gía tác động môi trường, dự kiến mô hình quản lý, nếu là công ty
xây dựng mới thì phải có cả dự án thành lập mới).
+ Dự thảo điều lệ Công ty (DNNN),
+ Đơn xin giao đất, thuê đất,
+ Đơn đề nghò ưu đãi đầu tư (nếu có).
- Bước 2: Thẩm đònh hồ sơ.
Phải có kết luận bằng văn bản của Hội đồng thẩm đònh trước khi trình lên
người có thẩm quyền quyết đònh thành lập DNNN.
Hội đồng thẩm đònh (HĐTĐ): Do người có quyền quyết đònh thành lập
DNNN hoặc người được người có quyền quyết đònh thành lập DNNN ủy quyền
thành lập, HĐTĐ là cơ quan tư vấn liên ngành hoạt động theo nguyên tắc công
khai tập thể, mà thành phần là các chuyên gia am hiểu về các lónh vực cần thẩm
đònh như: Các Chuyên gia về tài chính, môi trường, khoa học kỹ thuật các thành
viên của HĐTĐ phải trình bày ý kiến của mình bằng văn bản sau đó trình lên Chủ
tòch HĐTĐ, Chủ tòch HĐTĐ tổng hợp các ý kiến đó cũng bằng văn bản trình lên
người có thẩm quyền quyết đònh thành lập DNNN.
- Bước 3: Quyết đònh thành lập DNNN: (thẩm quyền ký quyết đònh)
+ Thủ tướng Chính phủ quyết đònh thành lập mới công ty đặt biệt quan
trọng, chi phối những ngành, lónh vực then chốt, làm nòng cốt thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế và đóng góp lớn cho ngân sách nhà nước,
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
57
+ Bộ trưởng các Bộ, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Thủ trưởng cơ quan
thuộc Chính phủ, Chủ tòch UBND cấp tỉnh quyết đònh thành lập mới công ty nhà
nước không thuộc đối tượng qui đònh như đối với Thủ tướng chính phủ.
Như vậy, trong một số trường hợp người đề nghò thành lập DNNN đồng
thời là người ký quyết đònh thành lập DNNN hoặc được ký ủy quyền.
Ví dụ: Bộ trưởng Bộ quản lý ngành, Chủ tòch UBND Cấp tỉnh cũng có
quyền ký quyết đònh thành lập mới công ty đac biệt quan trọng, chi phối những
ngành, lónh vực then chốt, làm nòng cốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đóng góp
lớn cho ngân sách nhà nước do Thủ tướng ủy quyền.
Khi quyết đònh thành lập DNNN thì người có thẩm quyền quyết đònh thành lập
DNNN phải đồng thời bổ nhiệm xong Chủ tòch HĐQT, thành viên HĐQT (nếu là
DNNN có HĐQT), Giám đốc Doanh nghiệp (hoặc ký hợp đồng) nếu Doanh nghiệp
không có HĐQT.
- Bước 4: Đăng ký kinh doanh:
Kể từ khi Doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh thì
Doanh nghiệp mới có tư cách pháp nhân, đồng thời được nhận vốn từ ngân sách
nhà nước hoặc huy động vốn để đầu tư và kể từ ngày có quyết đònh thành lập
Doanh nghiệp sáu mươi ngày công ty phải đăng ký kinh doanh tại Sở kế hoạch và
đầu tư ở nơi Doanh nghiệp có trụ sở chính.
Trong thời hạn mười lăm ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở kế
hoạch và đầu tư phải cấp giấy đăng ký kinh doanh cho Doanh nghiệp (tùy mỗi nơi
khác nhau mà thời gian được qui đònh khác nhau, nhưng không được vượt quá số
thời gian luật đònh, trừ những trường hợp hết sức đặc biệt), khi những Doanh
nghiệp có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh thì những hành vi của Doanh
nghiệp đó mới được coi là hành vi của Doanh nghiệp.
Lưu ý, sáu mươi ngày là ngày luật đònh, nếu quá sáu mươi ngày thì quyết
đònh thành lập đối với Doanh nghiệp không còn giá trò pháp lý.
Một số chú ý khác:
- Tổng công ty 91: Là Tổng công ty hoạt động theo quyết đònh số
91/TTg/7/3/1994 có quy mô lớn vốn từ 1.000 tỷ trở lên và có 7 thành viên liên kết
với nhau (7 DNNN).
- Tổng công ty 90: có quy mô nhỏ hơn Tổng công ty 91 số vốn ít nhất là 500
tỷ có 5 thành viên liên kết với nhau (5 DNNN).
- Bước 5: Đăng báo.
Là việc Doanh nghiệp thông báo cho các đối tác khác biết trong thời hạn
ba mươi ngày kể từ ngày được cấp giấy phép đăng ký kinh doanh, Doanh nghiệp
phải đăng trên Báo năm kỳ liên tiếp (bao gồm Báo đòa phương và Báo trung
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
58
ương), nội dung đăng báo bao gồm: đòa chỉ giao dòch của Doanh nghiệp, vốn,
ngành nghề, tên người đại diện hợp pháp của Doanh nghiệp …
5.2. Giải thể DNNN:
- Giải thể DNNN là một thủ tục hành chính để nhằm chấm dứt hoạt động
một DNNN.
- Thẩm quyền giải thể: cơ quan nào có thẩm quyền quyết đònh thành lập
DNNN, thì cơ quan đó có thẩm quyền giải thể đối với DNNN đó.
- Căn cứ quyết đònh giải thể:
+ Việc duy trì DNNN là không cần thiết (ví dụ: Sắp xếp lại các DNNN,
hợp nhất DNNN )
+ DNNN hết thời hạn hoạt động ghi trong quyết đònh thành lập và trong giấy
chứng nhận đăng ký kinh doanh mà không có gia hạn thêm,
+ DNNN kinh doanh thua lỗ kéo dài (khoảng hai năm liên tiếp) nhưng
chưa đến mức mất khả năng thanh toán nợ đến hạn (phá sản),
+ DNNN không thực hiện được các nghóa vụ mà nhà nước giao, mặc dù đã áp
dụng các biện pháp cần thiết, (ví dụ: Đổi mới công nghệ, giảm biên chế, thay đổi
cơ cấu tổ chức quản lý )
Đối với Tổng công ty do Nhà nước tổ chức và thành lập không thực hiện được
các mục tiêu như: tổ chức các hoạt động dòch vụ tìm kiếm thò trường, thông tin, đào
tạo, nghiên cứu, tiếp thò… hoạt động dòch vụ hỗ trợ khác cho các công ty thành viên;
tạo điều kiện phát triển công nghệ, tăng cường, tích tụ, tập trung vốn, phân công
chuyên môn hóa; có cơ chế bảo đảm lợi ích và gắn bó lợi ích giữa các thành viên
công ty thì giải thể bộ máy quản lý tổng công ty và chuyển thành các công ty nhà
nước độc lập.
6. Tổ chức và quản lý DNNN:
6.1. DNNN có HĐQT:
Cơ cấu tổ chức bao gồm: HĐQT, Ban kiểm soát, Tổng Giám đốc (đối với
Tổng công ty nhà nước, công ty nhà nước độc lập), các Phó Tổng giám đốc, Bộ
máy giúp việc và Kế toán trưởng, trong đó:
• HĐQT:
Là cơ quan đại diện trực tiếp cho chủ sở hữu nhà nước tại tổng công ty nhà
nước, công ty nhà nước độc lập có HĐQT, có quyền nhân danh công ty để quyết
đònh mọi vấn đề liên quan đến việc xác đònh và thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ và
quyền lợi của công ty, trừ những vấn đề thuộc thẩm quyền, trách nhiệm của chủ
sở hữu phân cấp cho các cơ quan, tổ chức khác là đại diện chủ sở hữu thực hiện.
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
59
HĐQT chòu trách nhiệm trước người quyết đònh thành lập tổng công ty nhà
nước, công ty nhà nước độc lập có HĐQT, người bổ nhiệm và trước pháp luật về
mọi hoạt động của tổng công ty, công ty.
+ Thành phần của HĐQT bao gồm: Chủ tòch HĐQT, tổng giám đốc và các
thành viên, phải thoả các điều kiện như sau:
Là công dân Việt Nam, thường trú tại Việt Nam,
Có trình độ Đại học, năng lực quản lý kinh doanh, kinh doanh,
Riêng Chủ tòch HĐQT, phải có kinh nghiệm ít nhất ba năm trong lónh vực
quản lý, điều hành doanh nghiệp thuộc ngành, nghề kinh doanh chính của công ty,
Chủ tòch HĐQT không được kiêm chức Tổng giám đốc.
Tổng giám đốc có thể là thành viên của HĐQT, phải là người có năng lực
kinh doanh và tổ chức quản lý công ty, có trình độ Đại học, có chuyên môn thuộc
lónh vực quản lý, điều hành doanh nghiệp thuộc ngành, nghề kinh doanh chính của
công ty, có kinh nghiệm ít nhất ba năm trong việc quản lý; có sức khoẻ, phẩm
chất đạo đức tốt, trung thực, liêm khiết, hiểu biết pháp luật, và trừ những người vi
phạm các điều cấm của pháp luật.
Chủ tòch HĐQT cùng thành viên do người đề nghò thành lập DNNN trình
Thủ tướng Chính phủ hoặc người đựơc ủy quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm và kỷ
luật,
HĐQT gồm từ năm đến bảy thành viên, làm việc theo nhiệm kỳ năm
năm, bao gồm thành viên chuyên trách (Chủ tòch HĐQT, Tổng giám đốc, Trưởng
ban kiểm soát) và kiêm nhiệm (các thành viên này thường là các chuyên gia),
Luật cũng cấm thành viên HĐQT đồng thời đảm đương các chức vụ khác trong bộ
máy nhà nước, không quan hệ hợp đồng làm việc với DNTN, công ty khác, không
được giữ chức quản lý DNTN, công ty khác.
+ Chế độ làm việc và nhiệm vụ, quyền hạn của HĐQT:
HĐQT làm việc theo chế độ tập thể, hợp thường kỳ, hàng quý hoặc là bất
thường để giải quyết các vấn đề cấp thiết, bất thường của doanh nghiệp do Chủ
tòch HĐQT, tổng giám đốc hoặc trên 50% thành viên HĐQT đề nghò, các cuộc
họp của HĐQT phải có mặt ít nhất từ 2/3 thành viên trở lên tham dự, Nghò quyết,
Quyết đònh của HĐQT có hiệu lực khi có trên 50% tổng số thành viên tán thành,
các thành viên còn lại có quyền bảo lưu ý kiến cho lần hợp kỳ sau,
Một số nhiệm vụ,ï quyền hạn:
. HĐQT quản lý nguồn lực của nhà nước giao cho Doanh nghiệp,
. Đại diện cho bên giao vốn là cơ quan tài chính, đại diện cho bên nhận
vốn là Chủ tòch HĐQT hoặc Tổng giám đốc,
. Quyết đònh chiến lược kinh doanh hàng năm,
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
60
. Phân cấp cho Tổng giám đốc quyết đònh dự án đầu tư, góp vốn, mua cổ
phần của công ty khác, bán tài sản của công ty có trò giá đến 50% trên tổng số
vốn, các hợp đồng vay, cho vay, thuê, cho thuê vượt mức vốn điều lệ của công ty,
. Quyết đònh phương án tổ chức, kinh doanh, biên chế công ty…
. Tuyển chọn, ký hợp đồng, bổ nhiệm, bãi nhiệm, cách chức, quyết đònh
tiền lương đối với Tổng giám đốc sau khi được sự chấp thuận của người ra quyết
đònh thành lập công ty hoặc các chức danh khác khi có sự đề nghò của Tổng giám
đốc,
. Thông báo tài chính hàng năm, kiểm tra Tổng giám đốc và các chức danh
khác,
. Kiến nghò phê duyệt, sửa đổ điều lệ công ty, yêu cầu Tổng giám đốc nộp
đơn tuyên bố phá sản đối với doanh nghiệp và các nhiệm vụ quyền hạn khác được
qui đònh tại điều 30 của Luật doanh nghiệp nhà nước.
• Tổng giám đốc, các phó Tổng giám đốc, Kế toán trưởng và Bộ máy
giúp việc:
Tổng giám đốc là người đại diện theo pháp luật, thực hiện chức năng quản
lý, điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh hàng ngày của công ty, chòu trách
nhiệm trước HĐQT, báo cáo trực tiếp với HĐQT và pháp luật, có quyền điều
hành cao nhất của công ty, được Thủ tướng Chính phủ hoặc người được ủy quyền
bổ nhiệm, bãi nhiệm theo yêu cầu của HĐQT - là người ký kết các hợp đồng kinh
tế, điều hành việc sử dụng nguồn vốn, giao cho các đơn vò thành viên, điều chỉnh
nguồn vốn đó khi cần, là người xây dựng phương án huy động vốn trình HĐQT
đồng thời điều hành phương án đó, chòu trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh
doanh, xây dựng các đònh mức kinh tế, kỷ luật, đơn giá, tiền lương, quyết đònh giá
mua, giá bán, quyết đònh miễn nhiệm, bổ nhiệm, khen thưởng kỷ luật các phó
tổng giám đốc, kế toán trưởng các đơn vò thành viên cũng như các trưởng phòng,
phó trưởng phòng…,
. Bộ máy giúp việc: Bao gồm các phó Tổng giám đốc, các Giám đốc chi
nhánh, Kế toán trưởng và các phòng, ban chuyên môn nghiệp vụ;
Văn phòng và các phòng, ban chuyên môn nghiệp vụ có chức năng tham
mưu, giúp việc cho HĐQT, Tổng giám đốc trong việc quản lý điều hành công
việc.
. Kế toán trưởng có nhiệm vụ tổ chức thực hiện công tác kế toán của công
ty, giúp Tổng giám đốc giám sát về tài chính, kế toán theo pháp luật tại công ty,
chòu trách nhiệm trước Tổng giám đốc và trước pháp luật,
• Ban kiểm soát:
Do HĐQT thành lập, chòu trách nhiệm trước HĐQT, thực hiện công việc
kiểm tra, giám sát tính hợp pháp, trung thực trong quản lý, điều hành hoạt động
Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam
61

Xem chi tiết: giáo trình luật kinh tế