Luận văn thạc sĩ ngữ văn: Một vài đặc điểm ngôn ngữ của thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt

LINK DOWNLOAD MIỄN PHÍ TÀI LIỆU "Luận văn thạc sĩ ngữ văn: Một vài đặc điểm ngôn ngữ của thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt": http://123doc.vn/document/570069-luan-van-thac-si-ngu-van-mot-vai-dac-diem-ngon-ngu-cua-thanh-ngu-goc-han-trong-tieng-viet.htm

2.3.2.2.Thành ngữ mượn Hán dưới hình thức dòch hoàn toàn ra tiếng
Việt tương đương 40
2.3.2.3. Loại song tồn, vừa thành ngữ dạng gốc vừa thành ngữ dạng
dòch 41
2.3.2.4. Thành ngữ mượn Hán dưới hình thức dòch một bộ phận ra
tiếng Việt, giữ nguyên bộ phận còn lại và cấu trúc thành ngữ gốc 41
2.3.2.5.Thành ngữ do người Việt tạo lập bằng chữ Hán 42
2.3.3. Đặc điểm về cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ gốc Hán 43
2.3.3.1. Thành ngữ có cấu trúc hai danh ngữ 43
2.3.3.2. Thành ngữ có cấu trúc hai động ngữ 43
2.3.3.3. Thành ngữ có cấu trúc của một câu 45
2.3.4. Phân loại thành ngữ gốc Hán dựa trên hình thái cấu trúc 45
2.3.4.1. Thành ngữ đối 46
2.3.4.2. Thành ngữ so sánh 49
2.3.4.3. Thành ngữ thường 51
2.4. Đặc điểm về ngữ nghóa của thành ngữ gốc Hán 53
2.4.1. Tính hoàn chỉnh về nghóa của thành ngữ 53
2.4.2. Tính hình ảnh, tính gợi tả của thành ngữ 56
2.4.3. Tính biểu trưng thành ngữ 59
2.5. Thành ngữ gốc Hán và biến thể cơ bản của chúng 69
2.6. Những nhân tố tác động đến việc hình thành nghóa của thành
ngữ gốc Hán 71




CHƯƠNG III: THÀNH NGỮ GỐC HÁN ĐƯC SỬ DỤNG TRONG
TIẾNG VIỆT HIỆN NAY
3.1. Vò trí của thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt 74
3.2. Khảo sát đặc điểm thành ngữ gốc Hán trong quan hệ với việc
giữ gìn, chuẩn hoá tiếng Việt 76
3.3. Tiểu kết 80

KẾT LUẬN 84


PHỤ LỤC 88
Danh sách thành ngữ có yếu tố gốc Hán trong tiếng Việt

TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

DẪN NHẬP

1. Lý do chọn đề tài và phạm vi nghiên cứu
Cùng với sự tồn tại và hoạt động của các đơn vò từ vựng gốc Hán khác
trong tiếng Việt (bao gồm từ, yếu tố cấu tạo từ), tổ hợp từ - thành ngữ gốc
Hán đang chiếm một số lượng không nhỏ trong kho tàng thành ngữ Việt
Nam. Có thể nói, sự tồn tại của các thành ngữ gốc Hán chẳng những làm
tăng thêm một số lượng đáng kể cho vốn thành ngữ tiếng Việt, mà về mặt
chất lượng, chúng thực sự có vai trò quan trọng. Một mặt các thành ngữ gốc
Hán mang vào tiếng Việt những nội dung, khái niệm mới mà trong tiếng
Việt chưa có hoặc đã có mà lại chưa có thành ngữ biểu thò. Ví du: Bách niên
giai lão, an cư lạc nghiệp, hồng nhan bạc mệnh, bỉ cực thái lai, ôn cố tri tân
(ôn cũ biết mới), tri bỉ tri kỉ, tự lực cánh sinh v.v… Mặt khác, đối với những
thành ngữ Hán mang nội dung ngữ nghóa mà trong tiếng Việt đã có thành
ngữ biểu thò thì sự du nhập của chúng có tác dụng lập thành nhóm thành
ngữ đồng nghóa, làm đa dạng hóa, sắc thái hóa những nội dung đó. Thí dụ
thành ngữ gốc Hán “thủ châu đãi thố” và các thành ngữ Việt “ôm cây đợi
thỏ”, “há miệng chờ sung”, “đại lãn chờ sung” lập thành nhóm đồng nghóa,
làm đa dạng hoá nội dung: chờ đợi, cầu may một cách vô ích, ngu ngốc.
Thành ngữ “múa rìu qua mắt thợ” (ban môn lộng phủ) cùng với thành ngữ
Việt “đánh trống qua cửa nhà sấm” lập thành cặp thành ngữ đồng nghóa với
nội dung “liều lónh, có gan làm điều vụng về, kém cỏi trước người tài giỏi
hơn mình gấp bội”.
Một câu hỏi đặt ra là: Tại sao thành ngữ gốc Hán lại được sử dụng một
cách rộng rãi và với số lượng lớn trong tiếng Việt? Những nhân tố nào ảnh
hưởng đến việc tiếp thu cũng như cách sử dụng thành ngữ gốc Hán – đơn vò
1

ngôn ngữ “ngoại lai” này trong tiếng Việt. Đây là lý do khiến chúng tôi
chọn đề tài này để nghiên cứu.
Như chúng ta biết, thành ngữ gốc Hán là một bộ phận quan trọng trong
kho tàng thành ngữ Việt Nam được chúng ta sử dụng với một tần suất khá
cao trong tác phẩm văn học, đặc biệt là văn học cổ trung đại, lại chưa được
sự quan tâm nhiều của giới nghiên cứu ngôn ngữ.
Trong khuôn khổ đề tài này chúng tôi không có tham vọng nêu ra một
điều gì mới mà chỉ giới hạn ở phạm vi:
Phân tích một vài đặc điểm về hình thái cấu trúc và ngữ nghóa của các
thành ngữ gốc Hán nhằm làm rõ quá trình tiếp xúc song ngữ - văn hóa Hán
- Việt.
Khi thành ngữ Hán nhập vào tiếng Việt, chúng được Việt hóa và được
sử dụng ở những mức độ khác nhau, theo cách sử dụng của người Việt
chúng ta.
Thông qua khảo sát đặc điểm của các thành ngữ gốc Hán nhằm phát
hiện những tương đồng và dò biệt về đặc trưng văn hóa – ngôn ngữ giữa hai
dân tộc, góp phần vào việc nghiên cứu tiếng Việt nói chung và đơn vò thành
ngữ gốc Hán nói riêng, nhằm nâng cao hiệu quả trong việc dạy, học thành
ngữ gốc Hán trong nhà trường, cũng như việc giữ gìn chuẩn hóa tiếng Việt.
2. Đối tượng và mục đích nghiên cứu
Đối tượng mà chúng tôi khảo sát là một số thành ngữ có yếu tố gốc Hán
bao gồm: Thành ngữ mượn nguyên dạng từ tiếng Hán và thành ngữ do
người Việt tạo nên từ các yếu tố gốc Hán.
2

Các kiểu tiếp nhận và sử dụng những thành ngữ gốc Hán trong tiếng
Việt hiện nay. Sự khảo sát này dựa trên các tác phẩm văn học do người
Việt viết.
Chúng tôi chỉ bước đầu khảo sát một vài đặc điểm của thành ngữ gốc
Hán trong tiếng Việt nhằm góp phần vào việc tìm hiểu mối quan hệ giữa
văn hóa Hán và văn hóa Việt được thể hiện thông qua ngôn ngữ.
Tìm hiểu một số đặc điểm của thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt
như: đặc điểm về hình thái cấu trúc và ngữ nghóa.
Tiến hành phân loại và miêu tả một số thành ngữ gốc Hán thường dùng
trong tiếng Việt.
Rút ra một số nhận xét bước đầu.
3. Lòch sử nghiên cứu
Thành ngữ gốc Hán là một bộ phận quan trọng trong kho tàng thành
ngữ Việt Nam. Cho nên trong các công trình Việt ngữ học, các nhà nghiên
cứu không thể không đề cập đến đối tượng này. Tuy nhiên, với những điều
kiện khác nhau, mục đích khác nhau, thành ngữ gốc Hán được xem xét,
luận giải theo các phương thức và mức độ khác nhau.
Khác với thành ngữ tiếng Việt được chú ý đều khắp ở các bình diện
ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng - ngữ nghóa và tu từ học… Thành ngữ gốc Hán
được đề cập đến khi nghiên cứu về các đơn vò từ vựng tiếng Việt gốc Hán,
chúng ta nhận thấy thành ngữ gốc Hán được đề cập tản mạn ở các chuyên
luận về từ vựng học, ngữ pháp học như ở các công trình của Nguyễn Văn
Tu (1960,1968,1976), Đỗ Hữu Châu (1962, 1981, 1986), Nguyễn Kim Thản
(1963), Cù Đình Tú (1973, 1982), Nguyễn Văn Mệnh (1972, 1986),
3

Nguyễn Thiện Giáp (1975, 1985), Hồ Lê (1976), Đái Xuân Ninh (1976),
Trương Đông San (1976)…
Một số tác giả khác thì lại tách riêng một vài loại thành ngữ ra để
nghiên cứu các mặt cấu trúc – hình thái và đặc điểm ngữ nghóa của thành
ngữ tiếng Việt, do đó cũng không thể không nói đến loại thành ngữ gốc
Hán này. Theo hướng này, chúng ta có thể thấy Trương Đông San (1974),
Hoàng Văn Hành (1976)…
Phong phú hơn cả là việc nghiên cứu các mặt riêng rẽ của thành ngữ
tiếng Việt như nguồn gốc hình thành và phát triển thành ngữ, các vấn đề
ngữ nghóa của thành ngữ, các bình diện văn hoá của thành ngữ, các biến thể
của thành ngữ, phương pháp nghiên cứu thành ngữ,. . . thì các tác giả cũng
không bỏ qua khi gặp các thành ngữ gốc Hán. Có thể gặp các công trình
nghiên cứu của các tác giả Bùi Khắc Việt (1978), Phan Xuân Thành (1963),
Vũ Quang Hào (1992), Như Ý (1993), Nguyễn Công Đức (1995), Nguyễn
Văn Hằng (1999).
Ngoài ra, chúng ta còn thấy trong giới nghiên cứu văn học dân gian
cũng có những sự chú ý nhất đònh khi đề cập đến thành ngữ tiếng Việt trong
đó có thành ngữ gốc Hán qua các công trình của Hạo Nhiên Nghiêm Toản
(1956), Dương Quảng Hàm (1956), Phạm Thế Ngữ (1969), Đinh Gia
Khánh, Chu Xuân Diên (1972, 1973).
Sự quan tâm nghiên cứu thành ngữ Việt trong đó có thành ngữ gốc Hán
quả thật, tương đối đều khắp các mặt. Tuy nhiên, xét một cách nghiêm ngặt
thì chưa có công trình nào chuyên nghiên cứu thành ngữ gốc Hán toàn diện
về đặc điểm cấu trúc – hình thái và ngữ nghóa với sự chi phối của các nhân
tố trong ngôn ngữ lẫn các nhân tố ngoài ngôn ngữ. Các tác giả chỉ mới dừng
4

lại ở việc phân loại các thành ngữ gốc Hán khi đề cập đến nguồn gốc của
thành ngữ mà thôi.
Còn các tác giả cuốn “Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán. Nxb Văn
hoá, 1993”, “ Kể chuyện thành ngữ tục ngữ. Nxb KHXH, 2002” đã dành 2 -
3 trang ở phần dẫn nhập của sách để nói qua về nguồn gốc và đặc điểm của
loại thành ngữ gốc Hán này. Đặc biệt là bài nghiên cứu của tác giả Nguyễn
Văn Khang (1994): Bình diện về văn hoá, xã hội – ngôn ngữ học của các
thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt đã gợi mở cho đề tài của tôi rất nhiều.
Để viết luận văn này, tác giả được thừa hưởng một phần kết quả
nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học, các nhà văn hoá học đi trước. Đó là
những gợi ý bổ ích và hết sức cần thiết đối với chúng tôi trong việc thực
hiện đề tài nghiên cứu của mình .
4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
4.1. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phương pháp:
Thống kê để xác đònh về lượng, từ đó tổng hợp hóa để phân loại theo
đặc điểm.
Lấy những đơn vò thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt để khảo sát,
miêu tả đặc điểm về hình thái cấu trúc và ngữ nghóa của chúng.
Phương pháp miêu tả đồng đại để miêu tả những đặc điểm của các
thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt, không đi sâu lòch đại nhưng khi nói
đến đồng đại thì không thể bỏ qua lòch đại.
4.2. Nguồn tư liệu
Những đơn vò thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt được chọn và sử
dụng cho đề tài luận văn phải phản ánh một cách tổng hợp nền văn hóa dân
5

tộc; chúng tôi thu thập chủ yếu dựa vào cuốn “Từ điển giải thích thành
ngữ gốc Hán” do Như Ý (chủ biên), Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành
biên soạn (NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1993). Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng
các cuốn từ điển Hán -Việt, Việt - Hán, từ điển thành ngữ Hán - Việt, từ
điển thành ngữ Việt - Hán, Việt - Hoa, Hoa - Việt, từ điển Trung - Việt,
Việt - Trung đã xuất bản ở Việt Nam. Các cuốn từ điển xuất bản ở Trung
Quốc như: Từ điển Hán ngữ hiện đại, Bắc Kinh, 1991, từ điển Hán ngữ hiện
đại, Bắc Kinh, 1996, từ điển Việt Hán, Hà Thành và những người khác, Bắc
Kinh, 1960, tái bản 1994, từ điển Việt Hán hiện đại, Lôi Hàng chủ biên,
Bắc Kinh, 1998.
5. Bố cục của luận văn
Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, mục lục, tài liệu tham
khảo ra, gồm 3 chương:
Chương I: Một số vấn đề lý thuyết
Chương II: Đặc điểm hình thái cấu trúc và ngữ nghóa của thành ngữ gốc
Hán
Chương III: Thành ngữ gốc Hán được sử dụng trong tiếng Việt hiện nay








CHƯƠNG I

6


MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT

1.1. Quá trình tiếp nhận từ ngữ Hán vào tiếng Việt
Do đặc điểm đòa lý, lòch sử, xã hội, hai nước Việt Nam và Trung Hoa
có quan hệ với nhau từ rất sớm. Trong mối quan hệ đó có mối quan hệ về
ngôn ngữ và văn hoá. Một thực tế mà ai cũng phải thừa nhận là giữa tiếng
Việt và tiếng Hán sớm có sự tiếp xúc với nhau (hoặc trực tiếp hoặc gián
tiếp). Sự tiếp xúc này để lại nhiều dấu vết trong tiếng Việt hiện đại. Một số
lượng khá lớn từ ngữ Hán thuộc các nguồn khác nhau (Hán, Tạng, Miến,
Ấn) đã dần dần, qua nhiều giai đoạn và phương thức khác nhau, được du
nhập vào tiếng Việt. Mặc dù, tiếng Hán và tiếng Việt không cùng một
nguồn gốc. Tiếng Hán thuộc họ Hán – Tạng. Tiếng Việt nằm trong nhánh
Việt – Mường thuộc họ Nam Á. Thế nhưng chúng lại có ưu thế là cùng loại
hình đơn lập
( )1
. Đây chính là một điều kiện thuận lợi cho sự tiếp xúc và vay
mượn giữa hai ngôn ngữ. Theo thống kê của H.Maspero (1912) trong công
trình “Nghiên cứu lòch sử ngữ âm tiếng Việt Nam” thì trong tiếng Việt có
một số lượng khá lớn được du nhập từ tiếng Hán (chiếm trên 60%). Sự du
nhập này có lúc diễn ra chậm chạp, lẻ tẻ, có lúc diễn ra ồ ạt. Cũng có khi
nó đã vào tiếng Việt rồi lại được biến đổi đi theo các sự biến đổi ngữ âm
của tiếng Việt [Dẫn theo 55; 62]. Có thể xem xét sự tiếp xúc văn hóa –
ngôn ngữ Hán – Việt theo từng giai đoạn sau:
Thế kỷ thứ X thường được các nhà sử học coi là cái mốc để phân đôi
lòch sử Việt Nam làm hai giai đoạn: a) giai đoạn trước thế kỷ X là thời kỳ

( ) 1
N.V.Xtankêvich: Loại hình các ngôn ngữ. Nxb, ĐH và THCN,H, 1982
.

7

nước Việt chòu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc, và b) giai đoạn từ thế
kỷ thứ X là kỷ nguyên mới của nước Đại Việt – kỷ nguyên độc lập, tự chủ
nước nhà. Trên cơ sở đó có thể lý giải tình hình tiếp xúc ngôn ngữ – văn
hóa Hán – Việt có ảnh hưởng đến sự du nhập vào tiếng Việt của từ vựng
tiếng Hán nói chung và thành ngữ gốc Hán nói riêng.
a) Thời kỳ trước thế kỷ thứ X
Ngay từ đầu Công nguyên, từ khi có sự đô hộ của phương Bắc, tiếng
Hán đã được sử dụng ở Giao Châu với tư cách là một sinh ngữ. Mặc dù
người Hán muốn đồng hóa tiếng nói của dân tộc Việt, nhưng tiếng Việt đã
có cơ sở vững vàng từ trước vẫn tiếp tục tồn tại. Tuy nhiên trải qua hàng
ngàn năm, một số lẻ tẻ từ Hán thường dùng đã được người Việt mượn để
lấp vào chỗ thiếu hụt trong tiếng Việt như: buồng, buồm, muộn, mây, muỗi,
đục… Ngoài 113 yếu tố đơn tiết do Vương Lực tìm ra và sau này tăng lên là
401 do Vương Lộc phát hiện thêm thì không thấy có một thành ngữ nào cả
[Dẫn theo 37; 4]. Sở dó có tình hình như vậy là do sức mạnh chống lại đồng
hóa của người Việt ở mọi mặt, trong đó có ngôn ngữ. Tiếng Hán ở Việt
Nam trong giai đoạn này chỉ là một sinh ngữ. Học tiếng Hán, sử dụng tiếng
Hán là học, sử dụng một ngoại ngữ. Thời kỳ này ở Giao Châu sử dụng hai
loại ngôn ngữ: Việt ngữ và Hán ngữ, tức là một bên là tiếng Hán một bên là
tiếng Việt bình dân và một loại chữ viết tức là chữ Hán. “Suốt thời kỳ Bắc
thuộc, chữ Hán là ngôn ngữ Trung Quốc được dùng trong Nhà nước, nhà
chùa, thờ cúng tổ tiên, sáng tác văn học, trong ghi chép giấy tờ hàng ngày.
Tổ chức hành chính theo Trung Quốc, phong tục tập quán theo Trung Quốc,
Khổng giáo, Lão giáo của Trung Quốc truyền vào. Phật giáo cũng được
8