Phát triển kinh tế của Nhật Bản.pdf

Mục lục
Lời tựa cho bản tiếng Việt
Lời tựa cho bản tiếng Anh
Lời tựa cho bản tiếng Nhật
Chương 1 Quá trình hiện đại hoá của những nước đi sau 1
Chương 2 Thời kỳ Edo: Những điều kiện tiên quyết cho công nghiệp hoá 25
Chương 3 Meiji (1): Những mục tiêu quan trọng của chính phủ mới 45
Chương 4 Meiji (2): Nhập khẩu và hấp thụ công nghệ 63
Chương 5 Meiji (3): Sự phát triển của các ngành công nghiệp chủ chốt 83
Chương 6 Meiji (4): Ngân sách, tài chính và kinh tế vĩ mô 101
Chương 7 Thế chiến lần thứ nhất và những năm 1920: Bùng nổ xuất khẩu và
suy thoái 119
Chương 8 Khủng hoảng tài chính Showa năm 1927 135
Chương 9 Những năm 1930 và nền kinh tế chiến tranh 151
Chương 10 Hồi phục sau chiến tranh, 1945-49 173
Chương 11 Kỷ nguyên tăng trưởng cao 195
Chương 12 Nền kinh tế chín muồi và suy thoái 219
Chương 13 Sự suy thoái và nền kinh tế bong bóng 239
Thi cuối kỳ 261
Những câu hỏi sinh viên đặt ra 265
Tài liệu tham khảo 283
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
Lời tựa cho bản tiếng Việt
Tôi rất hân hạnh và biết ơn những người đã tham gia dịch cuốn sách này
sang tiếng Việt. Mặc dù cuốn sách này có thể thu hút được rất nhiều độc
giả quan tâm đến quá trình hiện đại hoá của Nhật Bản, nhưng đối với tôi,
các độc giả Việt Nam luôn là những độc giả đặc biệt. Ngoài việc nền
kinh tế Việt Nam đang phát triển rất năng động với rất nhiều con người
mến mộ tri thức, Việt Nam còn là nơi tôi gắn bó phần lớn thời gian
nghiên cứu của mình suốt từ năm 1995 đến nay. Ban đầu, tôi chỉ tới thăm
Việt Nam mỗi năm một vài lần. Khi đó, các đường phố của Hà Nội còn
có nhiều xe đạp hơn xe máy. Sau này, tôi đến Việt Nam thường xuyên
hơn, hầu như tháng nào tôi cũng đặt chân đến Hà Nội. Chẳng bao lâu sau
tôi nhận thấy rằng mình nên sống ở Việt Nam và chỉ cần thỉnh thoảng
lại trở về Nhật Bản để giảng dạy và gặp vợ của tôi.
Năm 2004, chúng tôi thành lập Diễn đàn Phát triển Việt Nam (VDF),
một dự án hợp tác nghiên cứu giữa trường đại học của tôi, Viện nghiên
cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản (GRIPS) ở Tokyo và trường đại học
Kinh tế Quốc dân ở Hà Nội. Dự án có trụ sở chính đặt ở Hà Nội và một
chi nhánh ở Tokyo. VDF được thành lập với mục đích tiến hành những
nghiên cứu theo phương pháp mới với những gợi ý đổi mới chính sách,
trong đó chú trọng đến việc phối hợp mạng lưới liên kết giữa các nghiên
cứu viên, đặc biệt là những nghiên cứu viên trẻ nhiệt huyết và tài năng.
Tôi là đồng giám đốc chịu trách nhiệm về chuyên môn của VDF và hiện
nay tôi đang sống ở Hà Nội. Cuốn sách này được dịch sang tiếng Việt
với sự hỗ trợ và hiệu đính của VDF.
Công việc hiện nay của tôi ở VDF liên quan trực tiếp đến việc tư vấn cho
quá trình hoạch định các chính sách phát triển của Việt Nam. Các chương
trình nghiên cứu của chúng tôi rất cụ thể và được tiến hành rất nhanh gọn,
bao gồm việc xây dựng các kế hoạch tổng thể phát triển công nghiệp và thảo
luận các vấn đề xã hội xuất hiện khi Việt Nam trải qua quá trình phát triển
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
khá nhanh. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào giải quyết những vấn đề ngắn
hạn không thì chưa đủ nếu Việt Nam muốn đạt được sự tăng trưởng bền vững
trong tương lai. Tôi tin tưởng chắc chắn rằng một tầm nhìn lịch sử dài hạn
cần phải gắn liền với những hành động chính sách ngắn hạn bổ sung.
Nhật Bản là một nước đi sau nhưng đã thành công trong việc bắt kịp với
phương tây từ những năm đầu thế kỷ 20. Đến nay Nhật Bản đã là một
trong những nước công nghiệp hàng đầu trên thế giới. Khi Việt Nam gia
nhập Tổ chức Thương mại Thế giới và cố gắng về cơ bản trở thành một
nước công nghiệp đến trước năm 2020 thì những kinh nghiệm mà Nhật
Bản đã trải qua sẽ là một định hướng rất hữu ích cho Việt Nam trong thế
kỷ 21. Tuy nhiên, nếu sao chép y hệt những chính sách mà Nhật Bản đã
áp dụng trước đây sẽ không thích hợp với Việt Nam vì những điều kiện
và hoàn cảnh hiện nay đã thay đổi. Việt Nam nên học tập và áp dụng một
cách có chọn lọc và sáng tạo từ những kinh nghiệm quốc tế. Tôi hy vọng
rằng các độc giả sẽ đồng ý với tôi về quan điểm này.
Cuốn sách này viết về lịch sử của Nhật Bản từ thời kỳ Edo, thời kỳ trước khi
công nghiệp Nhật Bản cất cánh. Cuốn sách này không chỉ đề cập đến những
thực tế và số liệu mà còn giới thiệu rất nhiều những cuộc tranh luận trong lịch
sử và những cách giải thích khác nhau về những cuộc tranh luận này. Với
phong cách viết đơn giản, cuốn sách này đã sử dụng rất nhiều những nghiên
cứu học thuật ở Nhật Bản, trong đó có một số nghiên cứu còn có nhiều tranh
cãi. Hai vấn đề chính mà cuốn sách này đề cập đến là (i) vì sao Nhật Bản có
thể trở thành một nước công nghiệp dẫn đầu trong các nước đi sau, và (ii) vì
sao Nhật Bản lại dùng đến việc xâm chiếm quân sự các nước láng giềng trong
quá trình hiện đại hoá. Tôi không đưa ra một kết luận cuối cùng nào cho
những câu hỏi hóc búa này nhưng cuốn sách này sẽ cung cấp rất nhiều thông
tin phong phú và những gợi ý trả lời cho những câu hỏi này. Tôi hy vọng rằng
các độc giả sẽ cảm thấy thú vị và hào hứng khi đọc cuốn sách này.
Hà Nội, tháng 3 năm 2007
Kenichi Ohno
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
Lời tựa cho bản tiếng Anh
Những thông tin trong cuốn sách này ban đầu được xuất hiện trên một
trang web tiếng Anh cho chương trình học Thạc sỹ tại Viện Nghiên Cứu
Chính Sách Quốc Gia (GRIPS) tại Tokyo. Sau đó, những thông tin này
được dịch sang tiếng Nhật và được xuất bản dưới dạng sách vì quyền lợi
của độc giả Nhật Bản vào đầu năm 2005. Tuy nhiên, người ta sớm nhận ra
rằng nhiều người đọc tại các quốc gia khác cũng rất muốn được đọc cuốn
sách này. Các sinh viên nước ngoài tại Nhật Bản và những nhà xuất bản đã
đề nghị tôi cho phép họ được dịch cuốn sách này sang các ngôn ngữ khác
như tiếng Rập, tiếng Trung và tiếng Việt. Mặc dù bản tiếng Nhật là bản
gốc nhưng nếu như cuốn sách được in bằng tiếng Anh thì sẽ khiến việc
dịch thuật sang các ngôn ngữ khác sẽ nhanh và đáng tin cậy hơn. Hơn nữa,
với ấn bản bằng tiếng Anh, lượng người đọc sách này sẽ lớn hơn rất nhiều.
Đó là lý do tại sao cuốn sách này đã được dịch sang tiếng Anh.
Với cuốn sách này người đọc sẽ được đi một chuyến hành trình phân tích
về những thay đổi kinh tế xã hội của Nhật Bản. Cuốn sách không phải là
một chuỗi những sự kiện buồn tẻ và cũng không phải là một bộ sách sưu
tầm những bài học thuật không liên quan tới nhau. Cuốn sách giới thiệu
cho độc giả những nghiên cứu mới nhất và đôi khi gây tranh cãi về lịch sử
hiện đại của Nhật Bản. Khả năng nội lực tạo ra bởi sự tương tác thường
xuyên giữa nội lực và ngoại lực là sợi chỉ xuyên suốt cuốn sách này. Mặc
dù lối viết trong cuốn sách này có vẻ như đơn giản và không nặng về lý
thuyết nhưng quan điểm trong cuốn sách đã được rút ra từ những cuộc điều
tra nghiêm túc và mất nhiều thời gian của nhiều nhà nghiên cứu. Tôi tin
rằng đây là cuốn sách đầu tiên kiểu này đã được xuất bản cả bằng tiếng
Anh và tiếng Nhật. Độc giả hãy cùng đọc.
Tokyo, tháng 2 năm 2006
Kenichi Ohno
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
Lời tựa cho bản tiếng Nhật
Cuốn sách này gồm những bài giảng về sự phát triển kinh tế của Nhật
Bản đã được tác giả trình bày bằng tiếng Anh tại Viện Nghiên Cứu Chính
Sách Quốc Gia (GRIPS) tại Tokyo từ năm 1998 đến năm 2004. Phần lớn
sinh viên của tôi là những cán bộ nhà nước trẻ tuổi đến từ các nước đang
phát triển và đang trong giai đoạn chuyển đổi, họ là những người sẽ quay
trở lại đất nước với vị trí và nhiệm vụ của mình sau khi học tập tại
GRIPS. Nhật Bản là một đất nước đặc biệt. Đất nước đã đi lên từ một nền
kinh tế nông nghiệp lạc hậu tại khu vực Viễn Đông để trở thành một
quốc gia đi đầu trong lĩnh vực công nghệ công nghiệp. Mặc dầu tôi
không phải là một nhà lịch sử học kinh tế nhưng tôi đã đồng ý giảng dạy
khoá học này bởi vì tôi đã bị cuốn hút bởi thách thức rằng tôi có đủ trí
tuệ để có thể kể lại câu chuyện phi thường về sự phát triển của Nhật Bản
theo một cách mới không phải như một câu chuyện để hồi tưởng về quá
khứ của bản thân Nhật Bản mà như một thông điệp thời đại cho những
cán bộ nước ngoài đang nỗ lực để phát triển quê hương họ ngay trong
thời điểm này.
Tôi là một người hoạt động thực tiễn về sự phát triển kinh tế. Tôi sống
tại một quốc gia đi sau (cụ thể là Việt Nam), công việc của tôi là tư vấn
cho chính phủ Việt Nam xây dựng các chính sách, đào tạo người trẻ tuổi
có thể thay thế tôi trong tương lai và hỗ trợ nghiên cứu cho chính phủ
Nhật Bản và những nhà tài trợ khác của Việt Nam. Chủ đề của cuốn sách
này về lịch sử Nhật Bản sau thời kỳ tái hội nhập toàn cầu giữa thế kỷ 19.
Chủ đề có vẻ không mới đối với một số học giả Nhật Bản, những người
đã dành nhiều giấy mực cho chủ đề này. Nhưng tôi vẫn quan tâm tới chủ
đề này với hy vọng rằng chúng ta có thể thấy được chặng đường mà Nhật
Bản đã đi qua với một ánh sáng mới được soi rọi bởi những tiêu chuẩn
và lẽ thường của những nước đang phát triển ngày nay. Tôi đã viết cuốn
sách này bằng tiếng Nhật để chia sẻ niềm vui của tôi với độc giả Nhật.
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
Chúng ta công nhận bản thân bằng sự tồn tại của những người khác. Sự
so sánh với quốc tế là hoàn toàn cần thiết để hiểu được những đặc tính
của bất cứ xã hội nào. Những bài giảng của tôi có ý nghĩa như một tấm
gương mà ở đó những sinh viên nước ngoài có thể khám phá ra đất nước
của họ. Đồng thời, tôi tin rằng họ có thể là một tấm gương cho nhân dân
Nhật Bản để khám phá lại bản thân họ. Bản thân tôi cũng đã gặp rất
nhiều những điều đáng ngạc nhiên khi tôi chuẩn bị và trình bày những
bài giảng này. Nghiên cứu trong nước đóng kín với phần còn lại của thế
giới không thể cho thấy vị trí của Nhật Bản trong lịch sử thế giới. Trong
khi chuẩn bị trang web và những chú thích cho bài giảng mà tôi đã sử
dụng để biên soạn cuốn sách này, tôi đã cố gắng thu thập thông tin rộng
rãi. Mặc dù những tài liệu cơ bản trong cuốn sách này đã có trong những
tài liệu học thuật về lịch sử kinh tế Nhật Bản nhưng tôi cũng đã bổ sung
thêm một loạt những bài phát biểu hoặc bài báo về chính trị, văn hoá và
những ý kiến để giúp cho những bài giảng dễ hiểu và thú vị hơn đối với
người nghe. Vì thời gian và kiến thức của tôi có hạn, những vấn đề đưa
ra trong cuốn sách này đôi khi có thể ít chính xác hơn các chuyên gia
chấp nhận. Sự mô tả chi tiết về những vấn đề đã được tranh luận gay gắt
bởi các học giả có thể có nguy cơ dẫn đến lối viết quá đơn giản mà
không chú trọng đến nhiều dẫn chứng. Nếu như quý vị tìm thấy bất cứ
lỗi nào trong những chi tiết, tôi sẽ rất vui nếu lỗi ấy được chỉnh sửa. Tuy
nhiên, tôi cũng xin nhấn mạnh rằng mục đích của cuốn sách này là để
miêu tả một dòng lịch sử rộng lớn với sự hỗ trợ của một tầm nhìn cụ thể
hơn là xem xét những sự kiện lịch sử một cách chi tiết. Tái hiện lại hình
ảnh lịch sử là một nhiệm vụ có thể được thực hiện tương đối tách rời khỏi
việc làm rõ những chi tiết nhỏ.
Khi tôi tới thăm các thư viện và các hiệu sách cũ tại Quận Kanda của
Tokyo để viết cuốn sách này, tôi thường bị thất vọng. Tôi cho rằng quá
nhiều nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản đã bị ảnh hưởng bởi tư tưởng
Maxít. Một nhóm những nghiên cứu khác thì không ngừng theo đuổi
những khám phá nhỏ và những lý giải lại một cách nhỏ nhặt mà không
đặt chúng vào đúng bối cảnh lịch sử. Ngoài ra, những cuốn sách khác thì
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
liệt kê ra một loạt những sự kiện trong lịch sử mà không có kết cấu khiến
cho những cuốn sách đó khá tẻ nhạt đối với độc giả. Mặc dù tôi kính
trọng nỗ lực của họ trong việc tìm kiếm sự thật, nhưng rõ ràng rằng ở đó
thiếu đi sự cạnh tranh giữa những quan điểm lịch sử khác nhau để giúp
chúng ta lựa chọn và đánh giá những sự thật khác nhau. Hiện tượng xã
hội phải được hiểu một cách cơ học và toàn diện, nhưng điều này không
có nghĩa cứng nhắc rằng tư tưởng Maxít nên là kim chỉ nam duy nhất.
Nói một cách khiêm tốn, cuốn sách này nỗ lực để đưa ra tầm nhìn gần
để xem xét và dự đoán sự phát triển kinh tế. Tầm nhìn này được thể hiện
đầy đủ hơn trong chương 1 và cho thấy sự năng động của xã hội Nhật
Bản là kết quả của những tương tác ngày càng nhiều giữa những cơ chế
trong nước và nước ngoài mà ở đó sự thay đổi dần dần của tổ chức trong
nước và những phản ứng đối với những yếu tố nước ngoài đã được lặp đi
lặp lại trong suốt thời kỳ lịch sử. Mẫu hình phát triển độc đáo đối với
Nhật Bản (và Tây Âu) này đã tăng cường khả năng của các doanh nghiệp
tư nhân và các quan chức chính phủ, chuyển đổi cơ cấu xã hội một cách
từ từ nhưng hết sức to lớn và chuẩn bị những điều kiện cho công nghiệp
hoá nhanh chóng trong thời kỳ Meiji và về sau này. Tuy nhiêu, mẫu hình
thuận lợi này đã không tồn tại tại các nước đang phát triển ngày nay. Vì
vậy, những nước đó không thể sao chép con đường phát triển của Nhật
Bản để phát triển và công nghiệp hoá đất nước của họ. Tôi xin để cho
độc giả tự đánh giá tầm nhìn này.
Trong khi xuất bản cuốn sách này, những nghiên cứu về người Nhật đầu
tiên đã được tóm tắt và dịch sang tiếng Anh, sau đó được dịch trở lại
tiếng Nhật. Trong quá trình này, một số từ ngữ cổ đã được thay thế bởi
ngôn ngữ thông dụng hơn. Một số giải thích hoàn toàn không cần thiết
đối với độc giả Nhật Bản tuy nhiên vẫn được giữ lại một phần để truyền
tải không khí của những bài giảng được trình bày cho sinh viên nước
ngoài. Những số liệu và ảnh bổ sung được sử dụng trong tài liệu giảng
dạy và trang web đã được bỏ bớt khỏi cuốn sách này do số lượng trang
sách có hạn. Những câu phát biểu bằng tiếng Nhật cổ đã được trình bày
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
lại bằng tiếng Nhật đương đại. ! cuối cuốn sách là những câu hỏi kiểm
tra cuối cùng tôi đưa ra cho sinh viên và lớp học trao đổi ý kiến đã được
đính kèm để những độc giả quan tâm tham khảo.
Trong quá trình chuẩn bị và viết cuốn sách này, tôi biết ơn sâu sắc Bà Yuko
Fujita, Ông Susumu Ito của Công ty xuất bản Yuhikaku. Một lần nữa tôi
xin chân thành cảm ơn cả hai người trước đó đã giúp tôi xuất bản một cuốn
sách khác. Và tôi cũng xin cảm ơn những sinh viên của tôi, những người
đã tham gia vào khoá học về sự phát triển kinh tế của Nhật Bản trong 6
năm qua. Con số tham gia thi cuối khoá chính thức là 172 nhưng nếu tính
cả những người rời trường trước khi tham gia kỳ thi này thì có hơn 200
sinh viên đã nghe những bài giảng của tôi. Tôi hy vọng rằng họ sẽ nhớ con
đường đã được đi qua bởi một nước đang phát triển tên Nhật Bản với
những thành công chói lọi của nó và những thất bại tồi tệ khi Nhật Bản
thực hiện các chính sách chống lại chính đất nước của họ.
Tháng 12 năm 2004
Tác Giả
PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Xem chi tiết: Phát triển kinh tế của Nhật Bản.pdf